مرمت آثار و ابنيه تاريخي، 5 سال بدون استاد،علي رنگچيان

 

مرمت آثار وابنيه تاريخي؛ پنج سال بدون استاد
يادي از «باقر آيت الله زاده شيرازي» پدر علم مرمت در ايران

نويسنده: علي رنگچيان *


    28مرداد ما امسال برابر با پنجمين سالمرگ باقر آيت الله زاده شيرازي پدر علم نوين مرمت آثار تاريخي ايران است.
    «استاد محمدكريم پيرنيا» در يادداشت هاي خود در كتاب تحقيق در معماري گذشته ايران در جايي كه از گرفتاري بيش از حد خود در نظارت و بازرسي از امور حفاظت از بناهاي تاريخي در كشور مي گويد، به وجود اشخاصي اشاره مي كند كه بار مسووليت وي را سبك تر كرده اند: «خوشبختانه در بعضي از استان ها افرادي كارآزموده داشتيم، به همين دليل در آن استان ها اشكالي پيش نمي آمد. براي نمونه در اصفهان آقاي «مهندس شيرازي» سرپرست سازمان بودند كه من بايد از ايشان چيزهايي ياد بگيرم...» و سپس مي نويسد: «پس از انقلاب تنها كسي كه مي تواند سازمان را حفظ كند مهندس شيرازي است. همكاران، وي را براي سرپرستي سازمان انتخاب كردند تا اينكه «سازمان حفاظت آثار باستاني» به «سازمان ميراث فرهنگي» تبديل شد.»
    دكتر سيد باقر آيت الله زاده شيرازي، فرزند سيدمحمدحسين، در سال 1315 در نجف اشرف در خانواده اي ايراني، روحاني و ديني به دنيا آمد. وي از نوادگان ميرزاي بزرگ شيرازي است. او دوران كودكي و نوجواني خود را در فضاي بسيار غني ديني، اعتقادي، فرهنگي و علمي در نجف و تهران طي كرد و در سال 1335 موفق به اخذ ديپلم رياضي از دبيرستان دارالفنون شد.
    دكتر آيت الله زاده شيرازي در سال 1342 با درجه عالي در رشته كارشناسي ارشد معماري از دانشكده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران فارغ التحصيل شد. عنوان پايان نامه كارشناسي ارشد او «طرح پيشنهادي كانون اصلاح و تربيت اطفال بزهكار» بود. دكتر
    آيت الله زاده شيرازي در سال 1343 براي ادامه تحصيل به ايتاليا رفت و در سال 1350 (1971) با درجه عالي موفق به اخذ مدرك دكترا در رشته مطالعه و مرمت بناها و بافت هاي تاريخي از دانشكده معماري دانشگاه رُم شد. عنوان پايان نامه دكتراي وي «پروژه احياي بازار اصفهان - مركز كهن تجاري و فرهنگي شهر» بود.
    شيرازي خويش را از نسلي مي داند كه بسيار تلاش كرده اند و موفقيت آنان ثمره همين تلاش هاست. وي در توصيف دوران رشد خود مي گويد: «زمان بسيار خاصي بود. دوران تولد من دوران اوج رضا شاه بود و بعد از زمان جنگ جهاني دوم دوران حضيض او بود كه در آن زمان به سني رسيده بودم كه فضاي دوران جنگ و شرايط حاكم بر كشور را درك كنم. هرچند كوچك بودم، اما خاطرات آن دوران برايم خيلي زنده است و سختي معيشت و حضور اجانب در كشورمان را لمس مي كردم و مي ديدم.»
    استاد شيرازي به عنوان فردي پيشرو و تلاشگر در عرصه مرمت ايران در توصيف اخلاق در مرمت مي نويسد: «مرمت، اقدامي است كه رابطه بين اثر و مرمتگر (انسان) را مشخص مي کند. مرمتگر، انساني است متخصص و هنرمند كه نگاه عميق به تاريخ دارد و مهم تر آنكه امروزي است و انساني معاصر. او را جاذبه عشق به تاريخ، هنر و بالاتر از همه انسان به اين كار كشانده است.
    او انسان بي تفاوتي نيست و نگاهش به اثر تاريخي از روي شناخت و عشق است و اين عشق است كه انگيزه اي است براي شناخت او و رابطه او با اثر، رابطه اي عاشقانه، عالمانه و هنرمندانه است. مرمت پيش از آنكه يك حرفه باشد، ترضيه روح و طلب رضاي خداوند است. به گفته متفكري، مرمت ماموريتي است كه پيش از آنكه نبوغ بخواهد شناخت مي خواهد، بردباري مي طلبد تا باروري، وجدان مي خواهد تا هيجان، شرافت مي خواهد تا تحصيل منفعت. در اين وادي نبايد به دنبال كسب و كار بود، بلكه بايد خود را وقف كرد. مرمت تواضع مي طلبد، خودخواهي و منيت براي اين كار آفت است. آن روزي كه مرمت تمام شود و نيت مرمتگر در آن رنگ گيرد و انعكاس يابد، اثر شخصيت مي بازد. مرمتگر بايد طوري عمل كند كه كار او تاريخ را به بيان آورد و آن را تداوم بخشد. كار او تداومي تاريخي و استمرار بخشيدن به آن است. بيش از هرچيز، مرمتگر امانتداري پرهيزكار است. آنچه در دست او است امانتي است كه با درستي و صداقت بايد به نسل بعد بسپارد.»
    دكتر شيرازي در دوره حياتش سمت هاي مهمي در زمينه مرمت را عهده دار بود، از آن ميان مي توان به اين موارد اشاره كرد: «رييس دفتر فني سازمان ملي حفاظت آثار باستاني ايران در استان اصفهان 1358-1346، رييس سازمان ملي حفاظت آثار باستاني ايران و سرپرست اداره كل حفاظت آثار باستاني و بناهاي تاريخي 1366-1358، معاون اجرايي و قائم مقام سازمان ميراث فرهنگي كشور 1379-1366، كارشناس و مشاور علمي حفاظت و مرمت بناها و محوطه هاي تاريخي فرهنگي 1386-1345، مطالعه، طراحي و اجراي صدها پروژه مرمت و احياي بناها و بافت هاي تاريخي و مجموعه هاي امروزين در ايران 1386-1342، طراح و مدير پروژه طرح مطالعه، ساماندهي مرمت و احياي دولت خانه صفوي در شهر اصفهان 1353-1349 و 1379 -1374 و همچنين همكاري افتخاري در دوران بازنشستگي با سازمان ميراث فرهنگي كشور در ارتباط با تهيه طرح مرمت و احياي مجموعه تاريخي فرهنگي عمارت مسعوديه تهران و نظارت افتخاري بر اجراي آن، مرمت ارگ تاريخي بم، مسجد كبود، گنبد جنت سراي اردبيل، دير گچين، قصر بهرام، عين الرشيد و...
    او علاوه بر فعاليت هايي كه در داخل داشت در چندين پروژه در ديگر كشورهاي جهان نيز حضور داشت كه از جمله آن نيز مي توان از اين موارد ياد كرد: «مطالعه و ارايه گزارش علمي در ارتباط با سه شهر اسلامي اندونزي (منطقه حفاظت شده تاريخي كدوس، دماك و چريبون)، يونسكو، ۱۹۷۵، ارزيابي و كارشناسي شهر سمرقند ازبكستان براي ثبت در فهرست ميراث جهاني - ICOMOS (شوراي بين المللي بناها و محوطه هاي تاريخي وابسته به يونسكو)، ۲۰۰۲. ارزيابي و كارشناسي مجموعه فرهنگي تاريخي احمد يسوي در تركستان قزاقستان -ICOMOS (شوراي بين المللي بناها و محوطه هاي تاريخي وابسته به يونسكو)، ۲۰۰۳.
    «سيدمحمد بهشتي» رييس پيشين سازمان ميراث فرهنگي در رابطه با مرحوم شيرازي در مراسم بزرگداشتي كه به مناسبت اولين سالگرد وفات وي برگزار شد، گفته بود: «مرحوم دكتر شيرازي به عنوان پايه گذار بحث مرمت به مفهوم علمي در ايران به نحوي استاد همه كساني است كه در حوزه مرمت و احياي بناهاي تاريخي فعاليت مي كنند. از آنجا كه او به عنوان كسي كه فقط كار فني در اين زمينه انجام مي دهد با آثار تاريخي ارتباط برقرار نمي كرد، بلكه آشناي فرهنگ ايراني بود و به طور عميق به اين فرهنگ و آثار تاريخي عشق مي ورزيد، وجودش به مثابه مهم ترين و راستگوترين شواهد اين فرهنگ به شمار مي رود.»
    وي گفت: مرحوم دكتر شيرازي درست از زماني فعاليت خود را در دهه 40 شمسي آغاز كرد كه به عبارتي اوج غفلت نسبت به اين فرهنگ بود. او هميشه به ميراث فرهنگي به اين ديد نگاه مي كرد كه ما بايد امانتي را به نسل هاي آينده واگذار كنيم و چه بسا او نسبت به نسل خود زياد اميدوار نبود، ولي نسبت به نسل هاي آينده با اميدواري اين موضوع را تعريف مي كرد. به گفته او، مرحوم شيرازي انساني صبور، بردبار، عاقبت انديش، كيمياگر، شاعر، رند و اهل تسامح و تساهل و داراي خصوصيات فرهنگ ايراني بود.
    ميراث فرهنگي براي شيرازي بسيار مهم بود. براي او مرمت، حفاظت و رعايت يكسري آداب و رسوم مرمت و حفاظت و خارج نشدن آنها از چارچوب هاي علمي اهميت زيادي داشت. همچنين به تربيت نيروي انساني متخصص در خلال كار ميداني بسيار اهميت مي داد. اين استاد دانشگاه ادامه داد: دكتر شيرازي براي بسياري از كساني كه در حوزه حفاظت و مرمت فعاليت مي كردند، يك دانشگاه بود. او به مرتبه اي از اجتهاد نسبت به موضوع ميراث فرهنگي رسيده بود كه تقريبا همه كساني كه در سطح كشور در اين زمينه كار مي كردند، او را مشاور هميشگي خود مي دانستند. دكتر سيد باقر آيت الله زاده شيرازي بعد از بيش از 40 سال تلاش خستگي ناپذير، صادقانه و با اخلاص براي حفظ و احياي هويت ديني و ملي ايران در روز يكشنبه 28مرداد 1386 از دنيا رفت.
    *كارشناس ارشد مرمت و احياي بناها و بافت هاي تاريخي
    
    
 روزنامه شرق ، شماره 1611 به تاريخ 6/6/91، صفحه 13 (ميراث فرهنگي)


Copyright 2008 Dr. Shirazi Family Foundatiion - ِVersion: 1.0 - Last Update: 2008/8/17